Περιβαλλοντική ηθική και εκπαίδευση - Αντωνιάδης, Δημήτριος Ι. (Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, 2012)
Η διπλωματική εργασία εξετάζει τη σχέση της περιβαλλοντικής ηθικής, ως κλάδου της εφαρμοσμένης ηθικής φιλοσοφίας, με την περιβαλλοντική εκπαίδευση. Παρουσιάζει, δηλαδή, τις βασικές θεωρίες και τις αρχές στις οποίες έχει καταλήξει η σύγχρονη περιβαλλοντική φιλοσοφία, με επίκεντρο την αειφορία ή βιωσιμότητα. Στη συνέχεια, αναφέρεται στην περιβαλλοντική εκπαίδευση, το περιεχόμενο, το φιλοσοφικό και παιδαγωγικό της πλαίσιο, το οποίο στηρίζεται στα πορίσματα της περιβαλλοντικής ηθικής. Στον επίλογο παρατίθενται τα συμπεράσματα, τα οποία καταδεικνύουν τη στενή σχέση ανάμεσα στα δύο πεδία. Ο Πρόλογος αναφέρεται στα οξυμμένα οικολογικά προβλήματα του 20ου αιώνα, τα οποία τροφοδότησαν τον προβληματισμό σχετικά με την ενδεδειγμένη στάση απέναντι στο φυσικό περιβάλλον. Ο προβληματισμός αυτός αποτέλεσε σε θεωρητικό επίπεδο τον κορμό της περιβαλλοντικής ηθικής, η οποία εκφράστηκε στη βιβλιογραφία, τον Τύπο και διεθνή Συνέδρια (Στοκχόλμη, Βελιγράδι, Ρίο), ενώ σε πρακτική-πολιτική βάση ξεκίνησε η αλλαγή χειρισμού των περιβαλλοντικών θεμάτων με σκοπό την προστασία του. Ένα από τα μέσα αυτής της περιβαλλοντικής πολιτικής είναι η περιβαλλοντική εκπαίδευση. Στο πρώτο κεφάλαιο του Κύριου Μέρους αναλύεται η περιβαλλοντική ηθική. Αρχικά, τονίζεται το πρόβλημα της αξιολογικής θεώρησης στη διαδικασία της ηθικής κρίσης και η έννοια της χρηστικής ή εγγενούς αξίας η οποία αποδίδεται στο περιβάλλον. Αντιστοίχως με την (χρηστική ή εγγενή) αξία, λοιπόν, που αναγνωρίζουμε προκύπτει ο ανθρωποκεντρισμός και ο οικοκεντρισμός. Στη συνέχεια, αναλύεται η ανθρωποκεντρική θεώρηση, η οποία αποδίδει σχετική- λειτουργική αξία στο περιβάλλον. Οι ρίζες της ανάγονται στην αρχαία ελληνική και ιουδαιοχριστιανική διανόηση και διδασκαλία, ενώ μεταγενέστεροι φιλόσοφοι, όπως οι Descartes και Kant τοποθετήθηκαν και αυτοί υπέρ της δευτερεύουσας ηθικής θέσης του περιβάλλοντος. Ακολούθως, παρουσιάζεται η θέση των παραδοσιακών ηθικών θεωριών (του Ωφελιμισμού και της Δεοντοκρατίας), θέση η οποία δεν δίνει ικανοποιητικές λύσεις παρά την προσπάθεια θεωριών, όπως η θεωρία του Κοινωνικού Συμβολαίου, να προσφέρουν κατανοητές, λογικές εξηγήσεις. Έτσι, εμφανίζεται ο Οικοκεντρισμός, ο οποίος επεκτείνει την ηθική κοινότητα στο περιβάλλον και ειδικά στα ζώα (Singer, Regan). Διαφοροποιείται σε ατομικισμό ή ολισμό, προτάσσοντας αντίστοιχα τα δικαιώματα του ατόμου ή του είδους. Εξέλιξη όλων των προηγούμενων θεωριών είναι ο Βιοκεντρισμός, ο οποίος αποδίδει εγγενή αξία σε όλο το περιβάλλον ως ενότητα και προβάλλει το σεβασμό σε καθετί ζωντανό (Taylor) και την ευλάβεια απέναντι στη ζωή (Schweitzer). Ακόμα ένα βήμα αποτελεί η Ηθικής της Γης του Leopold, η οποία δίνει έμφαση στην ακεραιότητα και ομορφιά της φύσης ως σύνολο, ενώ η Βαθιά Οικολογία του Arne Naess έρχεται να προτείνει ένα πλήρες οντολογικό, επιστημολογικό και ηθικό πρότυπο στις σχέσεις ανθρώπου και περιβάλλοντος. Αξιοσημείωτη θέση έχουν ο Οικοφεμινισμός και η Κοινωνική Οικολογία, που εντοπίζουν ως ρίζα του οικολογικού προβλήματος την εξουσιαστική και ιεραρχική τάση του ανθρώπου. Τέλος, η Βιοπεριοχικότητα έδωσε έμφαση στη δημιουργία αυτόνομων περιοχών διαβίωσης, προσαρμοσμένων στα φυσικά δεδομένα του συγκεκριμένου τόπου. Στο ευρύ κοινό προβλήθηκε η ιδέα της αειφορίας, η ιδέα πως η χρήση του φυσικού περιβάλλοντος πρέπει να αποσκοπεί στην ισορροπημένη κάλυψη των αναγκών και των τωρινών και των μελλοντικών γενεών. Στα συμπεράσματα παρατίθεται μία νέα ηθική, η οποία συνοψίζει και ανανεώνει τον προβληματισμό για τα οικολογικά ζητήματα. Είναι η ηθική της ευθύνης. Στο δεύτερο κεφάλαιο του Κύριου Μέρους αναλύεται η περιβαλλοντική εκπαίδευση, και μάλιστα το ιδεολογικό-θεωρητικό της πλαίσιο. Αναλύεται το περιεχόμενό της και παρουσιάζονται οι βασικές αρχές της, οι οποίες πηγάζουν από τον προβληματισμό της περιβαλλοντικής ηθικής. Τέτοιες αρχές είναι η επέκταση του νοήματος της ανάπτυξης από τα στενά όρια της οικονομίας, η ολιστική θεώρηση του κόσμου σε σχέση με την κυρίαρχη λογικοκρατική ερμηνεία, η στροφή προς τη δημοκρατική-εθελοντική δράση κ.α. Η πραγμάτωση των παραπάνω στόχων υπαγορεύει και το αντίστοιχο πλαίσιο παιδαγωγικών αρχών, οι σημαντικότερες των οποίων είναι η ανάγκη για εποικοδομητική γνώση και κριτική σκέψη στην προσέγγιση των περιβαλλοντικών ζητημάτων, η διαθεματική προσέγγιση ενός θέματος, η συνεργασία και η δημοκρατική δράση των πολιτών που ενδιαφέρονται ενεργά για το περιβάλλον. Στον Επίλογο παρατίθενται τα συμπεράσματα, η άμεση δηλαδή συνάφεια περι- βαλλοντικής ηθικής και περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, συνάφεια, όμως, που διατηρεί την αυτοτέλεια του κάθε πεδίου. Η περιβαλλοντική ηθική είναι ο χώρος του ενεργού θεωρητικού προβληματισμού και η περιβαλλοντική εκπαίδευση ένα από τα πεδία εφαρμογής των αξιών της. Ταυτόχρονα, η περιβαλλοντική εκπαίδευση αποτελεί και μία ιδιαίτερη μορφή εκπαίδευσης με αναμφισβήτητα οφέλη σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο.
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Φιλοσοφική Σχολή. Τμήμα Φιλοσοφίας - Παιδαγωγικής - Ψυχολογίας
Keywords: Περιβαλλοντική ηθική; Περιβαλλοντική εκπαίδευση; Περιβάλλον; Ηθική; Εκπαίδευση