Τεχνητή νοημοσύνη και κοινωνική ισότητα στην Τοπική αυτοδιοίκηση - Σχέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ελλάδας με την τεχνολογία

Abstract

Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) θεωρείται ευρέως ως μια δύναμη που μπορεί να οδηγήσει στο επόμενο κύμα ψηφιακής διακυβέρνησης, προσφέροντας ταχύτερες υπηρεσίες, αυξημένη διοικητική ικανότητα και πιο προληπτική υποστήριξη των πολιτών (Janowski, 2015). Ωστόσο, στην Τοπική Αυτοδιοίκηση - όπου η αλληλεπίδραση με τον πολίτη είναι συχνά «πρώτης γραμμής» - η αποδοτικότητα δεν πρέπει να είναι το μοναδικό κριτήριο αξιολόγησης της ΤΝ. Η νομιμότητα και η δημόσια αξία εξαρτώνται επίσης από τη διαφάνεια, τη λογοδοσία, τη δικαιοσύνη και την ένταξη, ιδίως για ομάδες που βρίσκονται σε ψηφιακά μειονεκτική θέση (Bannister & Connolly, 2014; Diakopoulos, 2016). Στο πλαίσιο αυτό, η παρούσα διπλωματική εργασία διερευνά τις απόψεις των πολιτών και των δημοσίων υπαλλήλων σχετικά με τις ευκαιρίες, τους κινδύνους και τις προϋποθέσεις διακυβέρνησης της υπεύθυνης υιοθέτησης της ΤΝ στην Τοπική Αυτοδιοίκηση στο συνεχώς εξελισσόμενο κανονιστικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο περιλαμβάνει απαιτήσεις βάσει κινδύνου για συστήματα ΤΝ και υποχρεώσεις προστασίας δεδομένων (European Parliament & Council of the European Union, 2016; European Union, 2024). Η συλλογή δεδομένων βασίστηκε σε ένα εγκάρσιο (cross-sectional) δομημένο ερωτηματολόγιο, το οποίο διανεμήθηκε σε δύο ομάδες ενδιαφερομένων: πολίτες (χρήστες δημοσίων υπηρεσιών) και υπαλλήλους του δημόσιου τομέα, από την κεντρική διοίκηση και την τοπική αυτοδιοίκηση.Το τελικό δείγμα περιλαμβάνει N = 60 συμπληρωμένα ερωτηματολόγια, με ίση κατανομή μεταξύ πολιτών (50,0%, n = 30) και υπαλλήλων (50,0%, n = 30). Το εργαλείο της έρευνας σχεδιάστηκε για να αποτυπώσει τα αντιληπτά πλεονεκτήματα (π.χ. ποιότητα υπηρεσιών και αποτελεσματικότητα), τους αντιληπτούς κινδύνους (π.χ. ιδιωτικότητα, μεροληψία και απώλεια ανθρώπινου ελέγχου), τις διαστάσεις εμπιστοσύνης και αποδοχής (με βάση καθιερωμένα πλαίσια αποδοχής τεχνολογίας και εμπιστοσύνης) και την επιθυμία για προστατευτικά μέτρα και χαρακτηριστικά θεσμικής ετοιμότητας/επάρκειας. Συνολικά, η στάση απέναντι στα οφέλη ήταν θετική. Παρ' όλα αυτά, τα πιο σταθερά ευρήματα σε όλο το σύνολο δεδομένων ήταν εκείνα που σχετίζονταν με τις συνθήκες διακυβέρνησης. Οι συμμετέχοντες στην έρευνα δήλωσαν σαφή προτίμηση για ανθρώπινη εποπτεία, ανέδειξαν ως κυριότερες ανησυχίες την ιδιωτικότητα και την ασφάλεια των δεδομένων και διατύπωσαν επιπλέον προβληματισμούς σχετικά με τη μεροληψία και την άδικη μεταχείριση, κυρίως σε περιπτώσεις αποφάσεων που είναι υψηλής σπουδαιότητας ή υψηλού κινδύνου, κάτι που αντιστοιχεί στη βιβλιογραφία για την αλγοριθμική λογοδοσία και τη νομιμότητα του δημόσιου τομέα (Busuioc, 2021; Diakopoulos, 2016). Η εμπιστοσύνη στην Τεχνητή Νοημοσύνη ως εργαλείο εμφανίστηκε μέτρια (μέση τιμή εμπιστοσύνης M = 3,14 σε κλίμακα 1–5), δείχνοντας ότι η 6 αποδοχή είναι υπό όρους και όχι άνευ όρων, κάτι που ευθυγραμμίζεται με το εύρημα ότι οι εγγυήσεις «ανθρώπινης παρουσίας στη λήψη αποφάσεων» μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την εμπιστοσύνη του κοινού (Aoki, 2021). Πιο συγκεκριμένα, οι συμμετέχοντες που υποστήριζαν την Τεχνητή Νοημοσύνη μόνο «υπό όρους» έδωσαν ακόμη μεγαλύτερο βάρος σε συγκεκριμένες και πρακτικές διασφαλίσεις, απεικονίζοντας έτσι την κεντρική θέση της ιδιωτικότητας, της αμφισβήτησης και της δικαιοσύνης στη διατήρηση της υποστήριξης για τις δημόσιες υπηρεσίες που βασίζονται στην Τεχνητή Νοημοσύνη (Barocas & Selbst, 2016; Kleizen et al., 2023; Wachter et al., 2017). Οι πολιτικές και διοικητικές επιπτώσεις παρουσιάζονται στο τελικό μέρος της διπλωματικής εργασίας με βάση αυτά τα ευρήματα. Καλύπτουν τον ανθρωποκεντρικό σχεδιασμό υπηρεσιών, την ανάπτυξη ικανοτήτων και την εκπαίδευση, τη διακυβέρνηση μέσω προμηθειών και τους μηχανισμούς επιχειρησιακής λογοδοσίας, ώστε η υιοθέτηση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην Τοπική Αυτοδιοίκηση να αποδίδει όχι μόνο αποτελεσματικότητα αλλά και δίκαια, θεσμικά νομιμοποιημένα αποτελέσματα.