Πανδημική κρίση και Εκπαιδευτικές Ανισότητες: Διερεύνηση των Επιπτώσεων της Πανδημικής Κρίσης στην Εκπαίδευση Κοινωνικά Ευάλωτων Ομάδων

Abstract

Η πανδημική κρίση που προκάλεσε η λοίμωξη Covid-19 αποτέλεσε ένα πολυδιάστατο κοινωνικό φαινόμενο-σοκ, το οποίο λειτούργησε ως καταλύτης επιτάχυνσης και ταυτόχρονα ανάδειξης των ήδη υπαρχουσών κοινωνικών αντιφάσεων και ανισοτήτων. Η παρούσα διατριβή δεν επικεντρώνεται σε μια αποτίμηση των εκπαιδευτικών συνεπειών της πανδημίας με τεχνοκρατικούς όρους, αλλά εξετάζει την πανδημία ως μέρος ενός συνεχούς διαδοχικών κρίσεων, οικονομικής, κοινωνικής, μεταναστευτικής και υγειονομικής, που έχουν διαμορφώσει συνθήκες κοινωνικής ρευστότητας, αστάθειας και αποδιοργάνωσης. Στο πλαίσιο αυτό, η εκπαίδευση λειτουργεί ως κρίσιμο πεδίο όπου αποτυπώνονται με ορατό τρόπο οι μηχανισμοί κοινωνικής ανισότητας και οι πολλαπλές μορφές κοινωνικής ευπάθειας. Η έρευνα εστιάζει στον Νομό Αττικής, περιοχή με έντονες κοινωνικοοικονομικές διαφοροποιήσεις και αυξημένη παρουσία ευάλωτων ομάδων, ενώ ταυτόχρονα εξετάζει πώς η πανδημική κρίση ανέδειξε, επιδείνωσε ή αναδιαμόρφωσε τους μηχανισμούς εκπαιδευτικής ανισότητας. Η πανδημία δεν λειτούργησε ως αυτόνομο γεγονός, αλλά ως μια νέα κρίσιμη τομή σε ένα σύστημα ήδη επιβαρυμένο από προηγούμενες κρίσεις. Υπό αυτό το πρίσμα, η παρούσα μελέτη διερευνά τους τρόπους σύμφωνα με τους οποίους οι δομικές κοινωνικές συνθήκες, η ανεπαρκής θεσμική προστασία, ο ψηφιακός αποκλεισμός, η χωρική και κοινωνική απομόνωση και η ψυχοκοινωνική πίεση συνέβαλαν στη διαμόρφωση νέων, αλλά και στην ενίσχυση παλαιότερων μορφών εκπαιδευτικού αποκλεισμού. Το θεωρητικό πλαίσιο της παρούσας διατριβής αξιοποιεί τις έννοιες του κοινωνικού, πολιτισμικού και εκπαιδευτικού κεφαλαίου του Pierre Bourdieu, τη θεωρία γλωσσικών και παιδαγωγικών κωδίκων του Basil Bernstein και την Προσέγγιση Δυνατοτήτων του A. Sen, η οποία επιτρέπει τη διερεύνηση της εκπαίδευσης υπό το πρίσμα των πραγματικών δυνατοτήτων συμμετοχής και όχι της ονομαστικής παροχής ίσων ευκαιριών. Με αυτόν τον τρόπο, η πανδημία προσεγγίζεται όχι ως ένα συγκυριακό γεγονός, αλλά ως ένας ιδιαίτερα ισχυρός κοινωνικός επιταχυντής που αποκαλύπτει τη βαθύτερη λειτουργία των ανισοτήτων και τις επιπτώσεις τους στις μαθησιακές τροχιές των ευάλωτων ομάδων. Η μεθοδολογική προσέγγιση στηρίζεται στην τριγωνοποίηση δεδομένων: ποσοτική έρευνα με ερωτηματολόγια σε 250 εκπαιδευτικούς και 293 γονείς-κηδεμόνες και ποιοτική διερεύνηση μέσω 40 ημι-δομημένων συνεντεύξεων (20 σε εκπαιδευτικούς Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και 20 σε γονείς/κηδεμόνες). Ο συγκεκριμένος συνδυασμός επιτρέπει την κατανόηση των εμπειριών, των αντιλήψεων και των βιωμένων πραγματικοτήτων σχολικών κοινοτήτων σε μια περίοδο κοινωνικής αβεβαιότητας. Τα ευρήματα αναδεικνύουν ότι οι εκπαιδευτικές ανισότητες συνδέονται στενά με το οικογενειακό περιβάλλον, την κοινωνική θέση, την πρόσβαση ή μη σε ψηφιακά μέσα, την επάρκεια υποστηρικτικών δομών, τον βαθμό ψυχοκοινωνικής επιβάρυνσης και τη μορφή των σχέσεων μέσα στη σχολική κοινότητα. Παράλληλα, καταγράφεται η επαγγελματική κόπωση των εκπαιδευτικών, η ανεπαρκής κρατική υποστήριξη και η επιπλέον επιβάρυνση των γονέων/κηδεμόνων, ιδιαίτερα όσων ανήκουν σε χαμηλότερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα. Η ανάλυση των δεδομένων αναδεικνύει ότι η πανδημία λειτούργησε ως μεγεθυντικός φακός των ανισοτήτων, φωτίζοντας με ιδιαίτερη ένταση τις δομικές αδυναμίες του εκπαιδευτικού συστήματος και τις πολλαπλές μορφές αποκλεισμού που βιώνουν οι κοινωνικά ευάλωτοι μαθητές/τριες και οι οικογένειές τους. Η έρευνα καταλήγει σε προτάσεις πολιτικής που εστιάζουν σε θεσμικές και κοινωνικές παρεμβάσεις για την ενίσχυση της εκπαιδευτικής δικαιοσύνης σε συνθήκες διαρκούς κρίσης, όπως στοχευμένη ενίσχυση υποδομών με κριτήρια ισότητας, ενδυνάμωση σχολείων σε περιοχές πολλαπλού αποκλεισμού, εκπαίδευση εκπαιδευτικών σε παιδαγωγικές διαχείρισης κρίσεων και σχεδιασμός ολιστικών προγραμμάτων στήριξης σχολικών κοινοτήτων. Μέσα από αυτή τη σκοπιά, η εκπαίδευση αντιμετωπίζεται ως πεδίο όπου αποτυπώνεται η κοινωνική αποδιοργάνωση αλλά και ως χώρος από τον οποίο δύναται να ξεκινήσει η κοινωνική επανόρθωση και η ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής.