Πολυχώροι τέχνης και πολιτισμού σε επαναχρησιμοποιημένα κτήρια: μορφές κοινωνικής καινοτομίας και πολιτιστικής ταυτότητας στον νεοφιλελεύθερο αστικό χώρο

Abstract

Η παρούσα μεταπτυχιακή εργασία εξετάζει την επανάχρηση ιστορικών κτιρίων ως πολιτιστικών πολυχώρων, με έμφαση στη συμβολή τους στην κοινωνική καινοτομία και στην πολιτιστική ταυτότητα, μέσα στο πλαίσιο της νεοφιλελεύθερης αστικής διακυβέρνησης. Ως μελέτη περίπτωσης επιλέχθηκε το Μπάγκειον, ένα ιστορικό κτίριο στην Ομόνοια, το οποίο, παρά την εγκατάλειψη και την έλλειψη θεσμικής στήριξης, ενεργοποιήθηκε την τελευταία δεκαετία ως τόπος πολιτιστικής παραγωγής και κοινωνικών δράσεων. Η έρευνα στηρίχθηκε σε ανάλυση πρωτογενών δεδομένων και σε εκτενή βιβλιογραφική επισκόπηση. Τα ευρήματα δείχνουν ότι το Μπάγκειον λειτούργησε ως εργαστήριο κοινωνικής καινοτομίας, φιλοξενώντας δράσεις κοινωνικής αλληλεγγύης, περιβαλλοντικής υπευθυνότητας και καλλιτεχνικής δημιουργίας, οι οποίες ανέδειξαν το δυναμικό των πολιτιστικών κοινών. Παράλληλα, η ενεργοποίησή του συνέβαλε στην επανανοηματοδότηση της Ομόνοιας, αναδεικνύοντας την πολιτιστική ποικιλομορφία και ενισχύοντας την εικόνα της δημιουργικής εκδοχής της Αθήνας. Ωστόσο, η ανάλυση ανέδειξε και τα όρια της νεοφιλελεύθερης αστικής διακυβέρνησης. Η υποχρέωση κερδοφόρας χρήσης που επιβάλλεται από το θεσμικό πλαίσιο, οι αποτυχημένες συνεργασίες με τον Δήμο Αθηναίων και οι αυστηροί όροι του Υπουργείου Πολιτισμού κατέστησαν τη βιωσιμότητα του χώρου επισφαλή. Η εμπειρία του Μπαγκείου καταδεικνύει ότι, ενώ η κοινωνική καινοτομία και η πολιτιστική ταυτότητα μπορούν να αναπτυχθούν σε άτυπα πλαίσια, παραμένουν ευάλωτες χωρίς στέρεους θεσμικούς μηχανισμούς. Η εργασία συμβάλλει στη θεωρία, εμπλουτίζοντας τη συζήτηση για την κοινωνική καινοτομία, τις πολιτιστικές ταυτότητες και τους κοινούς πολιτιστικούς τόπους, ενώ αμφισβητεί προσεγγίσεις που θεωρούν τον πολιτισμό αυτόματο μοχλό οικονομικής ανάπτυξης. Στην πράξη, αναδεικνύει την ανάγκη για ευέλικτες πολιτικές επανάχρησης, ενδυνάμωση της τοπικής αυτοδιοίκησης και ενσωμάτωση της πολιτιστικής βιωσιμότητας σε όλες της τις διαστάσεις. Συνολικά, η περίπτωση του Μπαγκείου αναδεικνύει τις αντιφάσεις αλλά και τις δυνατότητες των πολιτιστικών πολυχώρων στη σύγχρονη πόλη, φωτίζοντας τον ρόλο τους ως χώρων κοινωνικής καινοτομίας αλλά και ως πεδίων ενσωμάτωσης στη νεοφιλελεύθερη λογική.