Εκπαίδευση και κοινωνικοχωροταξικές ανισότητες: Ο ρόλος της γονεϊκής επιλογής σχολείου

Abstract

Στην παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνώνται οι εκπαιδευτικές και χωρικές πρακτικές των γονέων υπό το πρίσμα των κοινωνικοχωροταξικών διαφοροποιήσεων που χαρακτηρίζουν την πόλη της Αθήνας και των προαστιακών περιοχών της. Σε αυτό το πεδίο, επιχειρείται η σύζευξη του θεωρητικού πλαισίου του αστικού χώρου με τις προσεγγίσεις της Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης και των συναφών μελετών που συνδέονται με τη χωρική διάσταση της εκπαίδευσης. Η προβληματική της διατριβής εστιάζει στις επιπτώσεις του άτυπου φαινομένου γονεϊκής επιλογής σχολείου στην χώρα μας καθώς, σύμφωνα με το ισχύον νομικό πλαίσιο η εγγραφή στο σχολείο πραγματοποιείται με βάση την περιοχή κατοικίας του μαθητή. Ειδικότερα, διερευνώνται οι εκπαιδευτικές και χωρικές πρακτικές που αναπτύσσουν οι γονείς, προκειμένου να διασφαλίσουν τη φοίτηση των παιδιών τους στα «καλά σχολεία» του δημόσιου τομέα, παρακάμπτοντας τον υφιστάμενο σχολικό χάρτη. Ακολούθως, σκιαγραφούνται οι επιπτώσεις των εν λόγω πρακτικών αναφορικά με τις διεργασίες διαμόρφωσης σχολικών μονάδων με καλή ή κακή φήμη, την κοινωνική σύνθεση και τον μέσο όρο επίδοσης του μαθητικού πληθυσμού σχολείων διαφορετικών περιοχών στον αστικό χώρο της Αθήνας. Επιπροσθέτως, εξετάζονται οι αλληλεπιδράσεις του σχολικού χάρτη με τις τελευταίες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις της αξιολόγησης και αυτονομίας της σχολικής μονάδας αλλά και των πανελλαδικών διαγνωστικών εξετάσεων στην Γ’ Γυμνασίου, υπό το πρίσμα της ενδεχόμενης κατηγοριοποίησης των σχολείων. Στο πλαίσιο της διερεύνησης του ζητήματος, η εμπειρική έρευνα εστίασε σε τέσσερα σχολεία της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης (Γυμνάσια), τα οποία τοποθετούνται χωροταξικά στο κέντρο της πόλης, στα δυτικά και στα βόρεια προάστια, προκειμένου να εξασφαλιστεί ένα δείγμα διαφορετικών, γεωγραφικά και κοινωνικά, περιοχών. Παράλληλα, οι ομάδες-στόχοι της έρευνας, αποτελούνται από εκπαιδευτικούς και γονείς των αντίστοιχων σχολικών μονάδων. Ειδικότερα, η συλλογή των εμπειρικών δεδομένων πραγματοποιήθηκε με τη συμβολή του ερευνητικού εργαλείου της ημι-δομημένης Συνέντευξης με δείγμα αποτελούμενο από 20 εκπαιδευτικούς και 20 γονείς, των αντίστοιχων σχολικών μονάδων, κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους: 2021-2022. Εν συνεχεία, η ανάλυση των εμπειρικών δεδομένων πραγματοποιήθηκε με άξονα το θεωρητικό υπόβαθρο του Pierre Bourdieu (2004, 2006), σχετικά με τα είδη του κεφαλαίου και τη σημασία τους στην εκπαιδευτική σταδιοδρομία, καθώς και τα πορίσματα εμπειρικών ερευνών, αναφορικά με τις παραμέτρους της επιλογής σχολείου, με κύριους εκπροσώπους τον Stephen Ball (2021, 2018,1997) και την Agnès Van Zanten (2009, 2001). Ακόμη, με τη συμβολή μέρους του θεωρητικού έργου του Κορνήλιου Καστοριάδη (1985), αναδείχθηκαν οι φαντασιακές σημασίες τις οποίες, τα εμπλεκόμενα υποκείμενα, δηλαδή οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί, αποδίδουν στον αστικό χώρο και την εκπαιδευτική επιτυχία. Σε αυτό το πρίσμα, επιχειρήθηκε η ερμηνεία των εκπαιδευτικών και χωρικών πρακτικών σε συνδυασμό με την κοινωνική φυσιογνωμία της πόλης. Στα αποτελέσματα τα οποία προέκυψαν από την εμπειρική έρευνα αποτυπώνεται το φαινόμενο της άτυπης γονεϊκής επιλογής του «καλού» σχολείου στο πλαίσιο της δημόσιας εκπαίδευσης, όπως επίσης και οι τάσεις αποφυγής σχολικών μονάδων με δυσμενή φήμη σε μη προνομιούχες περιοχές. Παράλληλα, διαφαίνεται ότι οι παραπάνω εκπαιδευτικές πρακτικές οδηγούν στη διαμόρφωση, σε μεγάλο βαθμό, ομοιογενών σχολικών τάξεων σε υποβαθμισμένες αλλά και σε ευημερούσες περιοχές της Αθήνας, με συνέπεια την αύξηση του σχολικού και κοινωνικού διαχωρισμού. Ολοκληρώνοντας, διαπιστώνεται ότι εν τέλει η άτυπη επιλογή σχολείου αλληλεπιδρά με τις προϋπάρχουσες εκπαιδευτικές και κοινωνικοχωροταξικές ανισότητες της πόλης και μάλιστα, ενισχύοντάς τες.