Αυτισμός και εκτελεστικές λειτουργίες στο σχολικό πλαίσιο: από τη θεωρία στη στοχευμένη παιδαγωγική παρέμβαση

Abstract

Η παρούσα εργασία εξετάζει τον ρόλο των Εκτελεστικών Λειτουργιών (ΕΛ) στο σχολικό πλαίσιο για μαθητές/τριες με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ), με στόχο να γεφυρώσει τη θεωρητική γνώση με παιδαγωγικά εφαρμόσιμες παρεμβάσεις. Υιοθετείται οριοθετημένη (scoping) ανασκόπηση με συστηματικά χαρακτηριστικά και τεκμηρίωση με βάση τις κατευθυντήριες PRISMA-ScR, καθώς το πεδίο χαρακτηρίζεται από σημαντική ετερογένεια σε δείγματα, εργαλεία μέτρησης (εργαστηριακά έργα έναντι οικολογικών κλιμάκων/αναφορών εκπαιδευτικών) και εκβάσεις (γνωστικοί δείκτες, λειτουργική σχολική προσαρμογή). Η βιβλιογραφική αναζήτηση οργανώθηκε σε διεθνείς βάσεις (PsycINFO, ERIC, MEDLINE/PubMed και Scopus) με προσαρμοσμένους όρους και Boolean λογική που κάλυψαν τον πληθυσμό (ΔΑΦ), τις επιμέρους διαστάσεις των ΕΛ (αναστολή, εργασιακή μνήμη, ευελιξία, σχεδιασμός, παρακολούθηση) και το σχολικό πλαίσιο/σχολικές εκβάσεις, ενώ συμπληρώθηκε με χειροκίνητη αναζήτηση παραπομπών (backward/forward citation chasing). Τα ερευνητικά ερωτήματα εστιάζουν στις διαστάσεις των ΕΛ που εμφανίζουν συστηματικές δυσκολίες στη ΔΑΦ στο σχολείο και στον λειτουργικό τους αντίκτυπο, στον βαθμό μεταφοράς/γενίκευσης και διατήρησης αποτελεσμάτων από παρεμβάσεις που στοχεύουν τις ΕΛ, καθώς και στους παιδαγωγικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες που μεσολαβούν την αποτελεσματικότητα. Η σύνθεση των ευρημάτων δείχνει ότι οι δυσκολίες αναδεικνύονται εντονότερα σε γνωστική ευελιξία, σχεδιασμό, αυτορρύθμιση και παρακολούθηση δράσης, με αξιοσημείωτη μεταβλητότητα μεταξύ μαθητών/τριών και ανάλογα με το εργαλείο αξιολόγησης, ενώ η σχέση με σχολικές εκβάσεις (π.χ. χρόνος on-task, μεταβάσεις, οργάνωση εργασίας και συμπεριφορική ρύθμιση) είναι σταθερά κλινικά και παιδαγωγικά σημαντική. Παράλληλα, οι παρεμβάσεις εμφανίζουν συχνά περιορισμένη μεταφορά στη φυσική τάξη και υψηλές απαιτήσεις εφαρμογής, γεγονός που αναδεικνύει τον ρόλο του σχολικού οικοσυστήματος και την ανάγκη για πρακτικές χαμηλού κόστους και υψηλής βιωσιμότητας, όπως δομημένες ρουτίνες, εξωτερικά υποστηρίγματα εκτελεστικών βημάτων και συστηματική διδασκαλία στρατηγικών αυτορρύθμισης εντός αυθεντικών δραστηριοτήτων. Προτείνεται ένα «ελάχιστο αποτελεσματικό πακέτο» σχολικής παρέμβασης που βασίζεται σε: (1) δομημένες/οπτικοποιημένες ρουτίνες, (2) ρητή εξωτερίκευση των εκτελεστικών βημάτων της εργασίας (external supports), (3) σύντομη αλλά συστηματική διδασκαλία στρατηγικών αυτορρύθμισης μέσα σε αυθεντικές δραστηριότητες και (4) συνεπή παιδαγωγική στάση εκπαιδευτικού ως ρυθμιστή του γνωστικού φορτίου.