Η εξωτερική και οικονομική πολιτική της Κίνας στην περιφέρεια της Υποσαχάριας Αφρικής (2000-2024) Οι περιπτώσεις της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό, της Κένυας και της Αγκόλας

Abstract

Σκοπός της διδακτορικής διατριβής είναι η διερεύνηση των αιτίων της σύσφιξης των σχέσεων μεταξύ της Κίνας και των χωρών της Υποσαχάριας Αφρικής, με έμφαση στην περίοδο 2000‒2024. Παράλληλα, εξετάζονται οι επιπτώσεις της κινεζικής διείσδυσης στην περιοχή και, ειδικότερα, κατά πόσο πρόκειται για μία αμοιβαία επωφελή εξέλιξη. Ακόμα, επιχειρείται η ανάγνωση και ερμηνεία των αιτίων που έχουν οδηγήσει την κινεζική ηγεσία στη σύναψη στενότερων σχέσεων με τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, την Κένυα και την Αγκόλα, οι οποίες αποτελούν τρεις από τους σημαντικότερους εταίρους της Κίνας στην αφρικανική ήπειρο. Από τις αρχές του 21ου αιώνα, οι επαφές Κίνας‒Αφρικής ενισχύονται σταθερά σε όλα τα επίπεδα, κάτι που φαίνεται όχι μόνο από τη συνεχή άνοδο του διμερούς εμπορίου και των κινεζικών επενδύσεων στην Αφρική, αλλά και από την ίδρυση θεσμών, οι οποίοι σχεδιάστηκαν με στόχο την ανάπτυξη και την εμβάθυνση των σχέσεών τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το «Φόρουμ για τη Συνεργασία Κίνας‒Αφρικής» (FOCAC), το οποίο ιδρύθηκε το 2000 και σταδιακά εξελίχθηκε στον σημαντικότερο θεσμό για τις δύο πλευρές. Στην περαιτέρω ενίσχυση των σινοαφρικανικών σχέσεων καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισαν οι αυξημένες ανάγκες της κινεζικής οικονομίας σε φυσικούς πόρους και πρώτες ύλες. Άλλωστε, η σταδιακή μετατροπή της Κίνας σε ένα τεχνολογικά ανεπτυγμένο κράτος, που στηρίζει την οικονομία του στις εξαγωγές προϊόντων τεχνολογίας, αύξησε σημαντικά τη ζήτηση για φυσικούς πόρους που βρίσκονται σε αφθονία στα εδάφη της Υποσαχάριας Αφρικής. Ταυτόχρονα, η Κίνα παρουσιάζεται ως ένας απαραίτητος εταίρος για τις περισσότερες αφρικανικές χώρες, λόγω των τεράστιων αναγκών τους σε έργα υποδομών, καθώς ήταν σε θέση να ανταποκριθεί αποτελεσματικά σε αυτές τις ανάγκες, προσφέροντας χρηματοδότηση και τεχνογνωσία για την υλοποίηση μεγάλων έργων. Ωστόσο, η αυξημένη παρουσία της Κίνας στην Αφρική συνεπάγεται ορισμένους σημαντικούς κινδύνους, οι οποίοι πρέπει να εξεταστούν διεξοδικά. Για παράδειγμα, η εξάρτηση πολλών αφρικανικών οικονομιών από τις εξαγωγές φυσικών πόρων προς την Κίνα, τις καθιστά ευάλωτες σε διακυμάνσεις των τιμών των πρώτων υλών. Επιπλέον, πολλές αφρικανικές χώρες που βασίζονται στις εξαγωγές πρώτων υλών προς την Κίνα, τείνουν να παραμελούν τους υπόλοιπους τομείς της οικονομίας τους, όπως τη βιομηχανία, τη γεωργία και τη βιοτεχνία, με αποτέλεσμα να παραμένουν υποβαθμισμένοι. Ταυτόχρονα, η εισροή κινεζικών βιομηχανικών και μεταποιημένων προϊόντων στις αφρικανικές αγορές δυσχεραίνει την ανάπτυξη της τοπικής βιομηχανίας και βιοτεχνίας, καθώς οι εγχώριες επιχειρήσεις αδυνατούν να ανταγωνιστούν τα κινεζικά προϊόντα. Ένα ακόμη σοβαρό πρόβλημα αφορά τη διαχείριση των κρατικών εσόδων που προκύπτουν από την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων. Σε πολλές περιπτώσεις, τα έσοδα αυτά δεν κατανέμονται δίκαια, οδηγώντας σε περαιτέρω διεύρυνση των κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων. Προκειμένου να ερμηνευθούν τα παραπάνω ζητήματα, στο πλαίσιο της παρούσας μελέτης, επιλέχθηκε να χρησιμοποιηθεί ως ερμηνευτικό εργαλείο η θεωρία της Εξάρτησης («Dependency Theory»). Η συγκεκριμένη θεωρητική προσέγγιση διατυπώθηκε για πρώτη φορά τη δεκαετία του 1950, με σκοπό να ερμηνεύσει τις οικονομικές σχέσεις των αναπτυσσόμενων κρατών της Λατινικής Αμερικής με τον ανεπτυγμένο κόσμο. Για αυτόν τον λόγο, θεωρήθηκε σκόπιμο να υποστεί ορισμένες τροποποιήσεις, ούτως ώστε να είναι πιο συμβατή με το αντικείμενο της παρούσας εργασίας. Η διατριβή επιδιώκει να καλύψει κενά που εντοπίζονται στην ανασκόπηση της ελληνικής και διεθνούς βιβλιογραφίας, φιλοδοξώντας να συμβάλει σε αυτή τη θεματική περιοχή. Παράλληλα, αποτελεί μια πρωτότυπη συμβολή, καθώς δεν υπάρχουν δημοσιευμένες μελέτες στην ελληνική γλώσσα που να εξετάζουν συστηματικά την εξωτερική και οικονομική πολιτική της Κίνας στην Υποσαχάρια Αφρική υπό το πρίσμα της θεωρίας της Εξάρτησης. Αντίστοιχα, οι σχετικές διεθνείς μελέτες είναι περιορισμένες και, σε μεγάλο βαθμό, προγενέστερες του 2020, γεγονός που καθιστά επιτακτική την ανάγκη για μια επικαιροποιημένη ανάλυση. Εκτός από την αναλυτική μελέτη των σινοαφρικανικών σχέσεων, η διατριβή προσφέρει μια συγκριτική εξέταση των περιπτώσεων της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό, της Κένυας και της Αγκόλας, αναδεικνύοντας νέες οπτικές στη δυναμική των σχέσεών τους με την Κίνα και στον ρόλο της τελευταίας στην αναπτυξιακή τους πορεία.