Η Εξέλιξη του Θεσμικού Πλαισίου των Εκλογών της Πρωτοβάθμιας Τοπικής Αυτοδιοίκησης στην Ελλάδα (1998–2025): Από τον “Καποδίστρια”, στον Καλλικράτη και τον “Κλεισθένη” και την προσπάθεια ενίσχυσης της Τοπικής Διακυβέρνησης

Abstract

Η εργασία εξετάζει το εκλογικό πλαίσιο της πρωτοβάθμιας Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Τ.Α.) στην Ελλάδα την περίοδο 1998–2023 και αξιολογεί πώς διαδοχικές μεταρρυθμίσεις επηρέασαν την ισορροπία ανάμεσα στην κυβερνησιμότητα και την αντιπροσώπευση. Με μεθοδολογία που συνδυάζει βιβλιογραφική ανασκόπηση, ανάλυση νομοθεσίας/εγκυκλίων και συγκριτική θεώρηση με χώρες του ευρωπαϊκού Νότου, αναδεικνύεται το διαχρονικό ελληνικό δίλημμα για ενίσχυση της σταθερής διοίκησης έναντι της πολυφωνίας. Αναλύονται Κεντρικές τομές όπως ο «Καποδίστριας» (1997) και ο «Καλλικράτης» (2010) που εδραίωσαν πλειοψηφικά σχήματα (3/5 εδρών στον νικητή), εξασφαλίζοντας σταθερότητα αλλά περιορίζοντας την αναλογικότητα και ευνοώντας κομματικοποίηση. Ο «Κλεισθένης Ι» (2018) όπου εισήγαγε την απλή αναλογική, διεύρυνε την εκπροσώπηση και την τοπική συμμετοχή (ξεχωριστή κάλπη κοινοτήτων, αυξημένη ποσόστωση φύλου), όμως συχνά παρήγαγε ακυβερνησία λόγω έλλειψης κουλτούρας συνεργασιών. Τέλος, ο Ν. 4804/2021 επανέφερε ενισχυμένα πλειοψηφικά στοιχεία (εκλογή με 43% από τον α’ γύρο, μπόνους 3/5, κατώφλι 3%), αποκαθιστώντας τη σταθερότητα αλλά περιορίζοντας ξανά την πολυφωνία. Η εμπειρική αποτύπωση των εκλογικών αποτελεσμάτων δείχνει κυκλικές μετακινήσεις μεταξύ αναλογικότητας και ευρείας πλειοψηφίας, χαμηλά ποσοστά επανεκλογής σε περιόδους κρίσης και σταθερά πολύ χαμηλή γυναικεία εκπροσώπηση στις δημαρχιακές θέσεις, παρά τις ποσοστώσεις. Σε σύγκριση με Ισπανία, Ιταλία και Πορτογαλία, η Ελλάδα εμφανίζει υψηλότερη θεσμική αστάθεια και ισχυρότερο συγκεντρωτισμό. Η εργασία συμπεραίνει ότι η βιώσιμη ισορροπία απαιτεί σοβαρή θεσμική συνέχεια (Ενιαίος Κώδικας Αυτοδιοίκησης), μηχανισμούς συνεργασίας στα συμβούλια, επαρκείς ίδιους πόρους, ουσιαστικές πολιτικές ενδυνάμωσης (γυναίκες/νέοι), καθώς και αναβάθμιση των τοπικών κοινοτήτων και των ψηφιακών εργαλείων συμμετοχής. Μόνο έτσι η Τοπική Αυτοδιοίκηση μπορεί να συνδυάσει λειτουργική σταθερότητα με δημοκρατική αντιπροσώπευση.